Audyt środowiskowy przedsiębiorstwa pozwala ustalić, czy firma prawidłowo realizuje obowiązki wynikające z przepisów ochrony środowiska. Obejmuje on dokumentację, decyzje administracyjne, instalacje, gospodarkę odpadami, emisje, ścieki oraz sprawozdawczość. Dobrze wykonany audyt wskazuje nie tylko istniejące niezgodności. Pozwala także ocenić ryzyko kontroli, kar administracyjnych oraz odpowiedzialności osób zarządzających zakładem.
Zakres obowiązków środowiskowych nie zależy wyłącznie od wielkości przedsiębiorstwa. Znaczenie ma przede wszystkim rodzaj prowadzonej działalności. Istotne są również wykorzystywane instalacje, surowce, procesy technologiczne i sposób zagospodarowania odpadów.
Nawet niewielka firma może podlegać obowiązkom dotyczącym BDO, KOBiZE, opłat środowiskowych lub gospodarki wodno-ściekowej. Z kolei rozbudowany zakład produkcyjny może wymagać kilku decyzji i pozwoleń jednocześnie.
Czym jest audyt środowiskowy przedsiębiorstwa?
Audyt środowiskowy przedsiębiorstwa jest uporządkowaną analizą zgodności działalności firmy z wymaganiami ochrony środowiska. Obejmuje zarówno stan formalnoprawny, jak i rzeczywisty sposób funkcjonowania zakładu.
W praktyce audyt polega na porównaniu trzech podstawowych obszarów. Pierwszym są obowiązujące przepisy. Drugim są posiadane decyzje, pozwolenia i zgłoszenia. Trzecim jest rzeczywisty przebieg procesów technologicznych.
Samo posiadanie decyzji środowiskowej nie oznacza jeszcze zgodności z prawem. Instalacja może działać inaczej, niż opisano ją we wniosku. Mogła również zostać rozbudowana bez aktualizacji pozwolenia. Częstym problemem jest też zwiększenie produkcji ponad wartości wskazane w dokumentacji.
Audyt powinien zatem odpowiadać na pytanie, czy stan faktyczny odpowiada stanowi formalnemu. Jest to podstawowa zasada prawidłowej oceny środowiskowej zakładu.
Czy audyt środowiskowy jest obowiązkowy?
Przepisy nie wprowadzają powszechnego obowiązku wykonywania okresowego audytu środowiskowego przez każde przedsiębiorstwo. Nie oznacza to jednak, że można zrezygnować z kontroli zgodności.
Przedsiębiorca odpowiada za realizację wszystkich obowiązków związanych z korzystaniem ze środowiska. Musi samodzielnie ustalić, jakie przepisy dotyczą jego działalności. Powinien też posiadać odpowiednie decyzje oraz prowadzić wymaganą ewidencję.
Sformalizowane audyty występują między innymi w systemach zarządzania środowiskowego. Dotyczy to systemu ISO 14001 oraz unijnego systemu EMAS. Udział w EMAS jest dobrowolny. Wymaga jednak przeprowadzenia przeglądu środowiskowego, wdrożenia systemu zarządzania i okresowej weryfikacji.
Niezależny audyt zgodności prawnej można przeprowadzić również poza systemem certyfikowanym. W wielu przedsiębiorstwach jest to najbardziej praktyczne rozwiązanie. Pozwala wykryć problemy bez wdrażania rozbudowanego systemu zarządzania.
Kiedy warto przeprowadzić audyt środowiskowy?
Audyt środowiskowy warto wykonać przed rozpoczęciem nowej działalności, rozbudową zakładu lub zmianą technologii. Pozwala wtedy ustalić, jakie decyzje należy uzyskać przed uruchomieniem instalacji.
Szczególnie uzasadnione jest przeprowadzenie audytu przed kontrolą WIOŚ. Nie należy jednak czekać na zawiadomienie o kontroli. Usunięcie części uchybień może wymagać postępowania administracyjnego, pomiarów albo zmiany organizacji produkcji.
Audyt jest również potrzebny po zakupie przedsiębiorstwa lub nieruchomości przemysłowej. Nabywca może przejąć zakład posiadający nieaktualne pozwolenia, nieuporządkowaną ewidencję albo historyczne zanieczyszczenie gruntu. W takim przypadku analiza środowiskowa stanowi część procedury due diligence.
Przegląd zgodności powinien być przeprowadzany także po zwiększeniu produkcji, zmianie paliwa, montażu nowego źródła emisji albo uruchomieniu dodatkowej linii technologicznej. Każda taka zmiana może wpływać na zakres wymaganych pozwoleń.
Co obejmuje audyt środowiskowy przedsiębiorstwa?
Zakres audytu powinien wynikać z rodzaju działalności i rzeczywistych oddziaływań zakładu. Nie istnieje jeden uniwersalny formularz odpowiedni dla każdej firmy.
Audyt magazynu, drukarni i zakładu przetwórstwa spożywczego będzie wyglądał inaczej. Inne wymagania dotyczą również przedsiębiorstwa budowlanego, warsztatu samochodowego i instalacji przetwarzania odpadów.
Analiza decyzji i pozwoleń środowiskowych
Pierwszym etapem jest sprawdzenie, czy przedsiębiorstwo posiada wszystkie wymagane decyzje administracyjne. Należy ocenić ich zakres, okres obowiązywania oraz zgodność ze stanem faktycznym.
Analiza może obejmować pozwolenie zintegrowane, pozwolenie na wprowadzanie gazów lub pyłów do powietrza, pozwolenie na wytwarzanie odpadów oraz zezwolenia odpadowe. Sprawdza się również pozwolenia wodnoprawne, zgłoszenia instalacji i decyzje o środowiskowych uwarunkowaniach.
Szczególnej uwagi wymagają decyzje wydane wiele lat wcześniej. Przedsiębiorstwa często modernizują instalacje bez weryfikacji dokumentacji środowiskowej. W efekcie warunki decyzji przestają odpowiadać rzeczywistemu sposobowi prowadzenia działalności.
Audyt powinien wskazać, czy konieczna jest zmiana pozwolenia, nowe zgłoszenie albo uzyskanie odrębnej decyzji.
Gospodarka odpadami i ewidencja BDO
Jednym z najważniejszych elementów audytu jest gospodarka odpadami. Weryfikacji podlega sposób klasyfikowania odpadów, miejsca ich magazynowania oraz dokumentacja prowadzona w systemie BDO.
Kody odpadów muszą odpowiadać procesowi, w którym odpady faktycznie powstają. Nie mogą być dobierane wyłącznie na podstawie wyglądu lub nazwy odpadu. Błędna klasyfikacja może wpływać na zakres wymaganych decyzji oraz sposób dalszego postępowania.
Podczas audytu należy porównać karty ewidencji odpadów, karty przekazania odpadów, faktury i dokumenty magazynowe. Dane powinny być spójne również ze sprawozdaniem rocznym.
Kontroli wymagają limity określone w pozwoleniach i zezwoleniach. Dotyczy to zarówno mas wytwarzanych odpadów, jak i maksymalnych ilości magazynowanych jednocześnie.
W praktyce częstym problemem jest magazynowanie odpadów poza wyznaczonym miejscem. Niezgodności dotyczą też braku oznakowania, mieszania odpadów oraz przekazywania ich nieuprawnionym odbiorcom.
Emisje do powietrza i raportowanie do KOBiZE
Audyt środowiskowy powinien obejmować wszystkie źródła emisji do powietrza. Należy uwzględnić instalacje technologiczne, kotły, nagrzewnice, agregaty prądotwórcze oraz procesy lakierowania i spawania.
Znaczenie mogą mieć również emisje niezorganizowane. Powstają one między innymi podczas przeładunku materiałów sypkich, magazynowania paliw albo stosowania rozpuszczalników.
Audytor ustala, czy instalacja wymaga pozwolenia emisyjnego albo zgłoszenia. Następnie sprawdza, czy parametry urządzeń odpowiadają dokumentacji przedstawionej organowi.
Ocenie podlega także raportowanie do Krajowego Ośrodka Bilansowania i Zarządzania Emisjami. Raport KOBiZE powinien obejmować wszystkie istotne źródła emisji. Dane muszą być zgodne ze zużyciem paliw, surowców i materiałów.
Należy również zweryfikować wykazy dotyczące korzystania ze środowiska. Raport KOBiZE i wykaz opłatowy są odrębnymi obowiązkami. Złożenie jednego dokumentu nie zastępuje drugiego.
Gospodarka wodno-ściekowa
W ramach audytu sprawdza się sposób poboru wody, odprowadzania ścieków oraz gospodarowania wodami opadowymi i roztopowymi.
Analiza obejmuje źródła powstawania ścieków oraz ich skład. Należy rozróżnić ścieki bytowe, przemysłowe i wody opadowe. Każda z tych kategorii może podlegać innym wymaganiom.
Istotna jest zgodność z pozwoleniem wodnoprawnym oraz umową zawartą z przedsiębiorstwem wodociągowo-kanalizacyjnym. Należy sprawdzić dopuszczalne wartości wskaźników zanieczyszczeń i wyniki wykonanych badań.
W zakładach produkcyjnych częstym problemem są niekontrolowane zrzuty powstające podczas mycia instalacji. Ryzyko zwiększają procesy CIP, odtłuszczanie urządzeń oraz okresowe opróżnianie zbiorników technologicznych.
Audyt powinien objąć również stan separatorów, osadników, zbiorników bezodpływowych i urządzeń podczyszczających.
Hałas emitowany do środowiska
Hałas jest często pomijanym aspektem działalności przedsiębiorstwa. Problem pojawia się zwykle po skargach mieszkańców lub rozbudowie zakładu.
Podczas audytu identyfikuje się główne źródła hałasu. Mogą nimi być wentylatory, centrale odpylające, sprężarki, urządzenia chłodnicze oraz transport wewnętrzny.
Sprawdzenia wymaga usytuowanie urządzeń i czas ich pracy. Znaczenie ma także rodzaj terenów chronionych akustycznie znajdujących się w sąsiedztwie zakładu.
Jeżeli istnieje ryzyko przekroczenia poziomów dopuszczalnych, należy wykonać pomiary. W niektórych przypadkach konieczne jest zastosowanie tłumików, ekranów albo obudów akustycznych.
Obowiązki opakowaniowe i produktowe
Audyt powinien ustalić, czy przedsiębiorstwo wprowadza na rynek produkty w opakowaniach. Dotyczy to również importu, wewnątrzwspólnotowego nabycia towarów oraz wysyłki produktów pod własną marką.
Znaczenie ma masa i rodzaj stosowanych opakowań. Należy sprawdzić ewidencję, wpis w BDO, sprawozdawczość oraz sposób realizacji obowiązku odzysku i recyklingu.
Oddzielnej oceny mogą wymagać produkty jednorazowego użytku z tworzyw sztucznych, sprzęt elektryczny, baterie, akumulatory, oleje i opony.
Praktycznym błędem jest założenie, że obowiązki dotyczą wyłącznie producenta opakowania. W wielu przypadkach odpowiada przedsiębiorca, który wprowadza zapakowany produkt do obrotu.
Substancje niebezpieczne i ryzyko awarii
W zakładach wykorzystujących chemikalia należy sprawdzić sposób magazynowania substancji i mieszanin. Zbiorniki powinny być zabezpieczone przed wyciekiem. Konieczne może być zastosowanie wanien wychwytowych lub szczelnych powierzchni.
Audyt obejmuje również karty charakterystyki, oznakowanie pojemników i procedury postępowania w razie awarii. Należy ustalić, czy potencjalny wyciek może przedostać się do kanalizacji, gruntu albo wód.
Ważnym elementem jest przygotowanie pracowników. Nawet prawidłowo wykonane zabezpieczenia techniczne nie wystarczą, jeśli personel nie zna procedur awaryjnych.
Jak przebiega audyt środowiskowy przedsiębiorstwa?
Prawidłowy audyt nie powinien ograniczać się do przeglądania dokumentów przesłanych pocztą elektroniczną. Konieczna jest wizja lokalna w zakładzie.
Zebranie danych o przedsiębiorstwie
Na początku ustala się profil działalności, wielkość produkcji oraz rodzaje instalacji. Analizuje się wykorzystywane surowce, paliwa, wodę i energię.
Należy pozyskać informacje o odpadach, emisjach, ściekach i urządzeniach ochronnych. Ważne są również wcześniejsze kontrole, decyzje organów i korespondencja urzędowa.
Oględziny zakładu
Oględziny pozwalają porównać dokumentację ze stanem rzeczywistym. Sprawdza się instalacje, magazyny odpadów, emitory, wyloty kanalizacyjne oraz miejsca przechowywania chemikaliów.
Podczas oględzin można ujawnić urządzenia nieuwzględnione w pozwoleniach. Często dotyczy to dodatkowych kotłów, nagrzewnic, agregatów i wentylatorów technologicznych.
Analiza zgodności prawnej
Po zebraniu danych określa się obowiązki mające zastosowanie do przedsiębiorstwa. Każdy obowiązek należy przypisać do konkretnego procesu, instalacji albo rodzaju działalności.
Następnie porównuje się wymagania prawne z dokumentacją firmy. Niezgodności powinny zostać sklasyfikowane według poziomu ryzyka.
Raport z audytu środowiskowego
Raport powinien wskazywać stwierdzone niezgodności, ich podstawę prawną oraz możliwe konsekwencje. Sam wykaz braków nie jest wystarczający.
Dokument powinien zawierać plan działań naprawczych. Należy wskazać kolejność czynności, osoby odpowiedzialne oraz wymagane terminy.
Najpierw powinny zostać usunięte naruszenia mogące powodować bezpośrednie zagrożenie dla środowiska. W dalszej kolejności porządkuje się decyzje, ewidencję i sprawozdawczość.
Najczęstsze nieprawidłowości wykrywane podczas audytu
W praktyce często stwierdza się brak aktualnych pozwoleń albo niezgodność decyzji ze stanem faktycznym. Problemem bywają też przekroczone limity odpadów i brak zgłoszenia instalacji emisyjnej.
Powtarzającą się niezgodnością jest niewłaściwe przypisanie kodów odpadów. Zdarzają się także różnice pomiędzy ewidencją BDO, fakturami i stanem magazynowym.
W raportach KOBiZE często pomijane są niewielkie źródła spalania. Nie uwzględnia się również emisji pochodzących ze spawania, lakierowania lub stosowania rozpuszczalników.
Problemy dotyczą także ścieków przemysłowych. Zakłady nie zawsze badają ich skład. Mogą również przekraczać warunki określone w umowie z odbiorcą ścieków.
Istotnym uchybieniem jest brak analizy wpływu rozbudowy zakładu na posiadane decyzje. Każda zmiana technologiczna powinna zostać oceniona przed jej wprowadzeniem.
Jakie mogą być konsekwencje niezgodności środowiskowych?
Naruszenie przepisów może skutkować administracyjną karą pieniężną. Organ może również wydać zarządzenie pokontrolne albo zobowiązać przedsiębiorcę do usunięcia nieprawidłowości.
W poważniejszych przypadkach możliwe jest wstrzymanie użytkowania instalacji. Konsekwencją może być również cofnięcie zezwolenia lub odmowa wydania kolejnej decyzji.
Niektóre naruszenia stanowią wykroczenia albo przestępstwa. Odpowiedzialność może dotyczyć nie tylko przedsiębiorstwa, lecz także osób podejmujących decyzje.
Koszty niezgodności nie ograniczają się do sankcji. Należy uwzględnić przestój produkcji, koszty badań, obsługę prawną oraz konieczność wykonania pilnych inwestycji.
Dlatego działania naprawcze podjęte po audycie są zwykle mniej kosztowne niż usuwanie skutków kontroli.
Audyt środowiskowy przed kontrolą WIOŚ
Kontrola WIOŚ może obejmować dokumentację oraz oględziny zakładu. Inspektorzy mogą sprawdzać decyzje, ewidencję odpadów, wyniki pomiarów i sposób eksploatacji instalacji.
Przed kontrolą należy uporządkować dokumenty i sprawdzić ich wzajemną spójność. Nie należy tworzyć brakującej dokumentacji wyłącznie na potrzeby kontroli. Dane muszą odpowiadać rzeczywistemu przebiegowi działalności.
Audyt przeprowadzony odpowiednio wcześniej pozwala przygotować wyjaśnienia i rozpocząć procedury administracyjne. Nie zawsze wszystkie braki można usunąć natychmiast. Ważne jest jednak wykazanie, że przedsiębiorca podjął konkretne działania naprawcze.
Jak często wykonywać audyt środowiskowy?
Częstotliwość audytów powinna wynikać z poziomu ryzyka środowiskowego. Zakład produkcyjny powinien być analizowany częściej niż niewielkie biuro.
Pełny audyt warto przeprowadzać okresowo oraz po każdej istotnej zmianie technologicznej. Raz w roku należy przynajmniej zweryfikować ewidencję, sprawozdawczość i terminy ważności decyzji.
Nie należy traktować audytu jako jednorazowej czynności. Przepisy i procesy produkcyjne zmieniają się. Dokumentacja musi być na bieżąco dostosowywana do tych zmian.
Podsumowanie
Audyt środowiskowy przedsiębiorstwa jest praktycznym narzędziem zarządzania ryzykiem prawnym i organizacyjnym. Pozwala ustalić, czy działalność zakładu odpowiada wymaganiom ochrony środowiska.
Najważniejszym celem audytu jest porównanie stanu faktycznego z decyzjami i obowiązującymi przepisami. Analiza powinna obejmować odpady, emisje, ścieki, hałas, opakowania oraz dokumentację sprawozdawczą.
Samo wykonanie audytu nie usuwa stwierdzonych niezgodności. Konieczne jest wdrożenie działań naprawczych i przypisanie odpowiedzialności za ich realizację.
Ekofaktor wspiera przedsiębiorstwa w przeprowadzaniu audytów środowiskowych, analizie dokumentacji oraz przygotowaniu zakładów do kontroli. Zakres prac jest każdorazowo dostosowywany do rodzaju instalacji i rzeczywistych oddziaływań przedsiębiorstwa.
Przeczytaj artykuły o podobnej tematyce:
Obowiązki przedsiębiorców z zakresu ochrony środowiska
Certyfikat ISO PN-14001:2015
Sprawozdanie o produktach, opakowaniach i gospodarowaniu odpadami